Badanie USG jamy brzusznej u psa i kota – o czym pamiętać
Przygotowanie pacjenta, ułożenie, stały schemat narządów i dokumentacja – jak zrobić pełne badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej zgodnie z konsensusem ACVR/ECVDI.
Badanie USG jamy brzusznej jest w praktyce małych zwierząt tak codzienne, że łatwo je robić „z pamięci” – szybko, pod konkretne pytanie kliniczne, bez zaglądania w resztę. Tymczasem w 2022 roku amerykańskie ACVR i europejskie ECVDI opublikowały wspólny konsensus, który mówi wprost: standardowe badanie to kompletna ocena wszystkich narządów jamy brzusznej, odpowiednio udokumentowana. Brytyjskie wytyczne BMUS dla praktyki weterynaryjnej mówią to samo. Poniżej najważniejsze rzeczy, które z tych dokumentów wynikają dla pracy w gabinecie.
Pełne badanie zamiast rzutu oka
Badanie celowane (np. tylko pęcherz przy krwiomoczu) ma swoje miejsce, ale nie powinno zastępować badania pełnego. Systematyczny przegląd całej jamy brzusznej daje szerszy obraz niż skan pod jedno pytanie i pozwala wychwycić zmiany, o które nikt nie pytał. Konsensus zaleca ocenę każdego narządu w co najmniej dwóch płaszczyznach, z uwzględnieniem wielkości, obrysu, echogeniczności i struktury.
Przygotowanie pacjenta
Głodówka
Minimum 8 godzin bez jedzenia, woda dozwolona. Chodzi o ograniczenie treści i gazu w żołądku, który zasłania trzustkę, wątrobę i część dwunastnicy, oraz o to, żeby pęcherzyk żółciowy był wypełniony i dobrze widoczny. U pacjentów w stanie nagłym oczywiście badamy bez przygotowania.
Golenie
Standardem jest wygolenie brzusznej strony jamy brzusznej: od kilku przestrzeni międzyżebrowych przed łukiem żebrowym aż do pachwin, po obu stronach. Sierść zatrzymuje powietrze, a powietrze zatrzymuje ultradźwięki. U zwierząt o krótkiej, rzadkiej sierści czasem wystarczy obfite nawilżenie żelem, ale to wyjątek, nie reguła. Jeśli nie ma czasu na golenie (pacjent krytyczny), rozchyla się sierść w miejscach przyłożenia i zakłada osłonę na głowicę.
Sedacja
Warto ją poważnie rozważyć u pacjentów lękowych, bolesnych, niewspółpracujących oraz zawsze przy pobieraniu materiału pod kontrolą USG. Zestresowany kot nie da się zbadać systematycznie, a badanie „na siłę” bywa i niepełne, i niebezpieczne.
Ułożenie i technika
Nie ma jednej słusznej pozycji – autorzy BMUS preferują prawe ułożenie boczne, z gotowością do zmiany. Zmiana pozycji, stopniowy ucisk głowicą i balotowanie to podstawowe sposoby na gaz w jelitach i na odróżnienie artefaktu od patologii. Wolny płyn i wolne powietrze układają się grawitacyjnie, więc przy ich podejrzeniu pacjenta trzeba przełożyć.
Częstotliwość: zawsze najwyższa, która jeszcze sięga na potrzebną głębokość. U kotów i małych psów nadnercza, ściana jelita czy węzły chłonne najlepiej wychodzą głowicą liniową o wysokiej częstotliwości; u średnich i dużych psów wygodniejsza bywa micro-convex o niższej częstotliwości. Nie bój się zmieniać głowic w trakcie badania, jeśli aparat na to pozwala.
Kolejność narządów – jeden schemat, zawsze ten sam
Konsensus nie narzuca konkretnej kolejności, ale wymaga, żeby była stała i obejmowała wszystko. Przykładowy schemat, którego trzymają się autorzy wytycznych:
- wątroba (płaty, żyły wątrobowe do żyły głównej doogonowej, żyła wrotna) i pęcherzyk żółciowy z drogami żółciowymi,
- śledziona – cała, nakładającymi się przesunięciami głowicy,
- nerki w dwóch płaszczyznach, moczowody, pęcherz moczowy,
- nadnercza – po obu stronach,
- żołądek, dwunastnica, jelito cienkie („koszenie trawnika”), okrężnica, z pomiarem grubości ściany i oceną warstwowości,
- trzustka wraz z punktami orientacyjnymi (prawy płat wzdłuż dwunastnicy),
- narządy rozrodcze: prostata lub macica i jajniki,
- węzły chłonne, naczynia, otrzewna i przestrzeń zaotrzewnowa, wolny płyn.
Zasada z wytycznych: jeżeli narządu nie da się pokazać na obrazie statycznym (klasycznie: trzustka), zapisz krótki klip wideo. Brak obrazu to nie to samo co brak zmian.
Dokumentacja i opis
Obrazy zapisujemy w formacie DICOM, bezpiecznie, z możliwością odtworzenia po latach. Każdy narząd powinien mieć obraz w dwóch płaszczyznach, a pomiary (nerki, ściana jelita, nadnercza, prostata) muszą znaleźć się w opisie. Raport pisze osoba, która badała, i pisze go możliwie od razu – nie na koniec dnia. Warto mieć w opisie stałą strukturę: subiektywna ocena wielkości, echogeniczności i struktury każdego narządu, potem wnioski i zalecenia. To brzmi biurokratycznie, ale przy kontrolnym badaniu za trzy miesiące taki opis jest bezcenny.
Higiena głowicy
Głowicę czyści się bezpośrednio po każdym badaniu: zdjąć osłonę, zetrzeć żel, umyć środkiem zgodnym z zaleceniami producenta, potem dezynfekcja odpowiednia do rodzaju kontaktu. Powtarzane przecieranie alkoholem uszkadza powierzchnię soczewki i może unieważnić gwarancję – to jeden z częstszych powodów przedwczesnej wymiany głowic. Kabel nie leży na podłodze, głowica wraca do uchwytu.
Na koniec rzecz, o której wytyczne piszą między wierszami: pełne, systematyczne badanie trwa dłużej niż rzut oka, ale wykonane raz porządnie oszczędza dwa badania kontrolne i jedną niepotrzebną laparotomię. Warto zarezerwować na nie czas w grafiku, a nie wciskać między szczepienia.
Źródła: Seiler G.S. i wsp., ACVR and ECVDI consensus statement for the standardization of the abdominal ultrasound examination, Veterinary Radiology & Ultrasound 2022;63(6):661–674 (https://doi.org/10.1111/vru.13151); BMUS, Small Animal Veterinary Guidelines for Professional Ultrasound Practice (https://www.bmus.org/media/resources/files/Small_Animal_Veterinary_Guidelines_for_Professional_Ultrasound_Practice.pdf). Zdjęcie: U.S. Army / Staff Sgt. Anna Pongo, Wikimedia Commons, domena publiczna.